Czym jest terapia schematów?

Część osób trafia do terapii z konkretnym, jasno nazwanym problemem, na przykład lękiem przed publicznymi wystąpieniami. Inne czują, że powtarzają w życiu ten sam bolesny wzorzec, niezależnie od sytuacji czy relacji, w jakiej się znajdują: te same konflikty w związkach, to samo poczucie niewystarczalności w pracy, ten sam lęk przed odrzuceniem. Dla tej drugiej grupy szczególnie użyteczna bywa terapia schematów, podejście stworzone właśnie po to, żeby pracować z głęboko zakorzenionymi, powtarzającymi się wzorcami.
Skąd wzięła się terapia schematów?
Terapię schematów opracował w latach 90. amerykański psycholog Jeffrey Young, który zauważył, że klasyczna terapia poznawczo-behawioralna, mimo swojej skuteczności, u części pacjentów nie wystarcza, zwłaszcza tych z długotrwałymi, głęboko zakorzenionymi trudnościami wywodzącymi się z dzieciństwa. Young postanowił połączyć elementy CBT z podejściem psychodynamicznym, teorią przywiązania oraz technikami zaczerpniętymi z terapii gestalt, tworząc podejście, które sięga głębiej niż praca z pojedynczymi, bieżącymi myślami.
Czym są schematy?
W tym podejściu schemat to trwały, powtarzający się wzorzec myślenia, odczuwania i reagowania, który kształtuje się zwykle w dzieciństwie, w odpowiedzi na niezaspokojone potrzeby emocjonalne, na przykład potrzebę bezpieczeństwa, akceptacji czy autonomii. Jeśli dziecko wielokrotnie doświadcza na przykład chłodu emocjonalnego ze strony opiekunów, może rozwinąć schemat określany jako "deprywacja emocjonalna", czyli głębokie przekonanie, że jego potrzeby emocjonalne i tak nigdy nie zostaną zaspokojone. Taki schemat, raz utrwalony, aktywuje się w dorosłości w bardzo różnych sytuacjach, na przykład w relacjach romantycznych, mimo że pierwotna przyczyna dawno przestała być aktualna.
Jak schematy wpływają na dorosłe życie?
Schematy działają często poza świadomą kontrolą, filtrując sposób, w jaki interpretujemy sytuacje i ludzi wokół nas. Osoba z silnym schematem porzucenia może na przykład interpretować spóźnienie partnera jako zapowiedź rozstania, mimo braku ku temu realnych przesłanek, bo schemat automatycznie "dopasowuje" nową sytuację do znanego, bolesnego wzorca. To dlatego niektóre trudności powtarzają się w życiu z uderzającą regularnością, niezależnie od tego, jak bardzo dana osoba stara się ich uniknąć.
Jak wygląda praca w terapii schematów?
Terapia zaczyna się od identyfikacji dominujących schematów danej osoby, co odbywa się poprzez rozmowę, kwestionariusze oraz obserwację powtarzających się wzorców w relacjach i reakcjach emocjonalnych. Następnie terapeuta pomaga klientowi zrozumieć, skąd dany schemat się wziął i jakie strategie radzenia sobie z nim wykształcił, na przykład unikanie bliskości, nadmierne poddawanie się cudzym oczekiwaniom czy kompensacyjną, przesadną niezależność. Kolejny etap to praca nad stopniową zmianą wzorca, często z wykorzystaniem technik wyobrażeniowych, dialogów między różnymi "trybami" osobowości oraz ćwiczeń behawioralnych testujących nowe sposoby reagowania.
Dla kogo jest to podejście?
Terapia schematów sprawdza się szczególnie dobrze u osób z długotrwałymi, powtarzającymi się trudnościami w relacjach, poczuciem własnej wartości czy regulacji emocji, które nie ustąpiły mimo wcześniejszej, krótszej pracy terapeutycznej. Bywa też pomocna w pracy z zaburzeniami osobowości, choć zawsze pod okiem odpowiednio przeszkolonego specjalisty.
Praca z "trybami" w terapii schematów
Jednym z charakterystycznych narzędzi tego podejścia jest koncepcja tak zwanych trybów, czyli różnych, chwilowych stanów, w które wchodzi dana osoba w reakcji na aktywację schematu, na przykład tryb "skrzywdzonego dziecka", tryb "surowego rodzica" wewnętrznego krytyka, czy tryb "zdrowego dorosłego", który terapia stopniowo pomaga wzmacniać. Praca nad rozpoznawaniem, w jakim trybie aktualnie się znajdujemy, i stopniowe uczenie się, jak świadomie przechodzić do trybu zdrowego dorosłego, jest jednym z kluczowych elementów tego podejścia.
Znaczenie relacji terapeutycznej w tym podejściu
Ze względu na to, że wiele schematów kształtuje się w relacjach z ważnymi osobami z dzieciństwa, sama relacja z terapeutą staje się w tym podejściu ważnym narzędziem pracy. Terapeuta świadomie oferuje klientowi doświadczenie bezpiecznej, stabilnej relacji, częściowo kompensującej to, czego mogło zabraknąć we wcześniejszych, formujących schemat doświadczeniach, co samo w sobie bywa istotną częścią procesu leczenia, niezależnie od konkretnych stosowanych technik.
Ile trwa taka praca?
Terapia schematów, ze względu na głębokość podejmowanych tematów, zwykle trwa dłużej niż standardowa terapia poznawczo-behawioralna skupiona na jednym, konkretnym problemie. Nie jest to podejście nastawione na szybkie, doraźne rezultaty, tylko na trwałą zmianę sposobu, w jaki dana osoba rozumie siebie i reaguje na świat. Dla wielu klientów to właśnie ta głębia, choć wymaga czasu i cierpliwości, jest tym, czego szukali po latach powracania do tych samych, bolesnych schematów w różnych okolicznościach życiowych.To podejście różni się wyraźnie od klasycznej terapii poznawczo-behawioralnej, choć czerpie z niej wiele elementów. O tym, na czym polegają główne różnice między metodami pracy z myśleniem, pisaliśmy w artykule Czym różni się CBT od NLP?.
Podsumowanie
Terapia schematów oferuje głębsze spojrzenie na powtarzające się, uporczywe wzorce myślenia i reagowania, sięgając do ich źródeł, często zakorzenionych w dzieciństwie. Dla osób, które czują, że wciąż wpadają w te same emocjonalne pułapki, niezależnie od zmieniających się okoliczności, może to być podejście, które trafia głębiej niż praca skupiona wyłącznie na bieżących myślach i zachowaniach.